(AUTO)BIOGRAFIE VAN WFH
Pas na april 1995, toen WF Hermans overleed, kon men met enige zekerheid zeggen dat een autobiografie nooit zou verschijnen. Zijn werk is overladen met feiten en situaties, die hij uit zijn eigen leven en omgeving een plek gaf in zijn romans en verhalen. Autobiografisch zijn ze echter niet. Vaak moest WF Hermans dit uitleggen aan interviewers die stonden te popelen de ware mens Willem Frederik Hermans te ontwarren uit zijn geschriften. Zijn 'miskend' zijn, zijn reis naar Finmarken, Canada, zijn Vondelparkbuurt, volgens velen bevat zijn werk verwijzingen naar eigen leven, naar eigen jeugd. Maar autobiografisch? "Neen", is het antwoord van Hermans.
De 'Fotobiografie' uit 1969 en die uit 2003
Hermans beschikte na de dood van zijn vader over het familie-archief. Zijn afkomst, zijn prilste jeugd en zijn wordingsgeschiedenis trekken in vogelvlucht en met grove steken voorbij. Waar hij schrijver wordt, houdt de fotografische geschiedenis op. Oplage 2500 stuks.
Op "veler verzoek" wordt in 2003 een fotografische kloon gemaakt van de Fotobiografie. Zoek de verschillen. Eén verschil wil ik verklappen: kostte de eerste uitgave fl 49,50, de tweede moest op "veler verzoek" fl 165,00 (omgerekend) opbrengen. 1000 exemplaren, genummerd. Ik kan mij niet herinneren of dit alles op mijn verzoek..........
Nee, op niemands verzoek. Het is januari 2007. Op de site van De Bezige Bij (en Thomas Rap) wordt de 'Fotobiografie' aangeboden voor slechts 35 euro!!! Dat zal dan wel op veler verzoek zijn. Ik heb nu het gevoel dat mijn site enige zin heeft, zij het niet voor mijzelf.
De Jong schreef een uitgebreid essay - voegde drie interviews toe - over die verhalen, die werkelijke autobiografische feiten bevatten. Richard Simmillion is de hoofdpersoon die in een aantal verspreid verschenen verhalen voorkomt en flarden van de levensloop van WF Hermans personifieert. Een complete autobiografie zal er nooit komen. En ook als Hermans tot op het laatst had gewerkt aan zijn levensverhaal, dan zouden de eerste pennenstreken een andere sfeer ademen dan de laatste. Eigenlijk heeft de schrijver het genre nooit serieus genomen en blijven wij afhankelijk van de biografen en hun interpretaties.
Zes autobiografische geschriften van WF Hermans:
1 > De elektriseermachine van Wimshurst <
in: 'Een wonderkind of een total loss', 1967
verfilmd door Eric van Zuylen
2 > Waarom schrijven? <
Nieuwjaarsgeschenk, 1983, herdrukt in 1984,
opg. in 'De laatste roker' 1991
3 > Een toerist <
in: Snoecks almanak 55, 1979
Dit verhaal verscheen nimmer in boekvorm tot.........
4 > Afscheid van Canada <
in: 'De laatste roker' 1991
5 > Het grote medelijden <
in: 'Een wonderkind of een total loss', 1967
6 > Dood en weggeraakt <
bibliofiele uitg. Ziggurat, 1980
opg. in: 'De laatste roker' 1991
> Richard Simmillion, een onvoltooide autobiografie <
De zes autobiografische fragmenten werden in één band bijeengestoken en op 27 april 2005 door De Bezige Bij gepresenteerd. Een waardige postume uitgave, die in tegenstelling tot bv. 'De weerspannige slaper' iets toevoegt in plaats van herhaalt. Hoewel uitgenodigd, ik kon er niet bij zijn.
Op diezelfde datum verschijnt ook een tweede Hermanssite op het internet: www.willemfrederikhermans.nl. Lang verwacht. De grote broer van deze site. De wetenschappelijke tak van de familie, zal ik maar zeggen. We komen bij elkaar op onze verjaardagen. U blijft toch op de mijne komen hoop ik?
Van Straten kon niet wachten met het schrijven van een biografie, dan maar met fouten en wat overschrijfwerk. De goedzak: als niemand het doet, dan strijk ik met de eer van een primeur. Proost!
Hermans-biografie van Willem Otterspeer
Willem Otterspeer en Hans Renders
(foto: Nico Bennemeer)
Iedereen was er: De redacteuren van het Hermans-magazine, zo ook de peetvader van de Hermans-verzameltijdschriften, Tonnie Luiken, de verzamelaars zelf: 20 november 2002 bijeen in het Parooltheater, 35 klapstoeltjes en een podium van 4 m2. Het massaal toegestroomde publiek kan niet langer wachten: de biograaf Willem Otterspeer moet zijn plannen onthullen. Daar heeft de hermansadept recht op. Tijdens het vraaggesprek tussen Hans Renders en Willem Otterspeer werd de zaal af en toe geraadpleegd als het over details ging in het werk van WF Hermans. Goed ingeschat: naam en straat van het bordeel waar Arthur Muttah zijn toevlucht zoekt in 'De tranen der Acacias', worden moeiteloos opgehoest. Geen kunst natuurlijk, we zaten er op nog geen steenworp afstand vandaan.
"Geen idee", zegt Otterspeer, als Hans Renders hem vraagt wat het leidend motto, of de titel zal zijn van de biografie van WF Hermans. Volledig onderkoeld, maar met sigaar, onthult Otterspeer dat het een biografie wordt met een wetenschappelijke benadering. De bastaarden van Hermans, zijn minnaressen, zijn niet interessant. En gelukkig maar. Otterspeer denkt genoeg materiaal te vinden om de worsteling die Hermans zijn leven lang voerde, te verbinden met zijn werk en zijn visie. Was het betoog deze avond misschien gortdroog, Otterspeer weet na afloop van het vraaggesprek vol vuur te vertellen hoezeer Hermans' verbeten zelfreflexie richting heeft gegeven aan zijn literaire nalatenschap. "Hij was vooral geïnteresseerd in zichzelf". Welke strijd voerde Hermans, toen hij JB Charles schreef, dat hij het gevoel had met zijn voet in een berenklem te zitten en die af te moeten hakken om in zijn leven een wezenlijke stap te kunnen zetten? Kijk dát zijn nou onthullingen! En we moeten nog tot 2005 wachten op het resultaat.
Oh ja, op het eind van de avond leek er toch nog een thema te ontstaan: "Klets mee over Kets Vree". Otterspeer hoefde geen antwoord te geven op de vraag waarom zij nu juist mede redactie pleegt op het uitbrengen van de 'Volledige werken' van Hermans, terwijl Hermans haar bemoeienis met de vijfde druk van de Max Havelaar verfoeide. Toch wilde Otterspeer benadrukken dat er zelden zorgvuldiger werd gewerkt dan bij de totstandkoming van de uitgave van Hermans' complete oeuvre. Geen fouten dus? Geen verkeerde keuzes? Het heeft geen zin te protesteren. Interessant blijft de vraag waarom de erven Hermans de medewerking van mevr. Kets-Vree hebben aanvaard.
Enfin, Hans Renders weet nu dat de titels van de hoofdstukken van de biografie geen krantenkoppen zullen zijn. Ieder zijn vak zou ik zeggen. Toch zullen de 'kwesties' rond WF Hermans, waar zij relevant zijn voor zijn schrijverschap in de biografie, wel opduiken, zij het niet als object van onderzoek zelf. Na die van Otterspeer weer een andere benadering hoor ik: een nieuwe fotobiografie, een goede keus voor een andere benadering.
Als ik ooit moet getuigen in een strengbeveiligde bunker, laten we zeggen in Amsterdam Osdorp of zo, dan hoop ik de biografie over Willem Otterspeer helemaal af te hebben. Met alle beloften die hij ooit deed erin. Dan is nu de vraag wie er eerder klaar is. Hij met zijn studie biologie of ik. Een kat in de zak, die Otterspeer?
En nu nog eens wat. Geeft Otterspeer nu zelf de reden aan waarom we zo lang wachten op de Hermansbiografie? In dit bundeltje lijkt het daar verdacht veel op. Neem het volgende fragment op blz 8:
"Laat ik eerst de katten aan u voorstellen. Ik heb ze misschien niet allemaal achterhaald en van degene die ik van naam en toenaam ken, kan ik lang niet altijd een bevredigende biografie geven".
Een biografie over de katten van WF Hermans? Maar daar zitten we toch niet op te wachten? Hoe heet dat toch maar weer in de psychologie, als je alsmaar niet kunt beginnen aan de opdracht die je gesteld werd en voortdurend eerst andere dingen vindt te moeten doen voor je aan de klus begint? Is het nog te moeilijk om de stap te wagen? Ik dacht het wel. Lees maar eens mee, ook op blz 8:
"Maar je kunt je ook afvragen hoe het komt dat feit en fictie bij Hermans zo onontwarbaar zijn....."
Kijk dat is de reden. Daarom schuift Otterspeer het schrijven van de biografie voor zich uit. In mei komt de briefwisseling Hermans-Kousbroek, bijeengebracht door, jawel, door wie ook weer? Door Otterspeer. En wie blz 7 leest, begrijpt over welke twee personen hij nu bezig is met een biografie:
"Alles wat Willem Frederik hermans schreef, ging over hem zelf. Dit is geen vondst, het is een constatering. Je kunt vervolgens doen wat de kneusjes van het Hermans-magazine doen: de fictie verdunnen tot roddel, de feiten verdikken tot stank. (Dit is een kat.)"
Ik zie met weinig enthousiasme de biografieën over de katten Hermans, over Rudy Kousbroek, Bob Polak en Dirk Baartse tegemoet. En daarna, ben ik bang, ben ik aan de beurt? Het had een aardig boekje kunnen zijn. Maar ik kan het toch niet waarderen dat Willem Otterspeer, geïnspireerd door het onderwerp, het nodig vindt in zijn inleiding een gerichte kat uit te delen. Wat mij betreft verdient dit boekje de titel:
'De kat van ome Willem'
Ben ik nou niet te muggenzifterig bezig, bedacht ik mij na bovenstaande kinderachtigheden? Maar dan kom je op de Beurs van kleine uitgevers in Paradiso op 6 december 2009 Piet Schreuders tegen. Hij stelde de mooie plaatjes van de poezen en de poezen-ansichtkaarten ter beschikking voor Otterspeer's boekje. Daar is Piet helemaal niet moeilijk in, weet ik uit ervaring. Maar het resultaat is, dat hij helemaal niet tevreden is: de herkomst en oorsprong van Schreuders poezenkrant wordt niet geëxpliciteerd, teksten worden gebruikt zonder ruggespraak, bij de kattencartoon, waarbij oorspronkelijk de namen van Nuis en Rubinstein vermeld waren, weet niemand waar de angel van de grap zit, omdat die namen zijn weggelaten, enz. Piet Schreuders is verbaasd over de slordigheid, waarmee Otterspeer, die hij overigens uitdrukkelijk altijd hoog achtte, zijn bronnen documenteert. In deze poezenkrant nr. 54 zet Piet Schreuders zijn teleurstellingen op een rijtje. En er is weer een titel die door mijn hoofd speelt:
'De kater van Piet Schreuders'
piëzografie van Eric J. Coolen
Hermans is duidelijk not amused. Je ziet het hem denken: "Haal je handen nu eens uit die zakken en ga met die biografie aan de slag!" WF Hermans 14 jaar dood en Otterspeer leeft met een belofte van 7 jaren oud. Of komt hij op 23 oktober 2009 in de Janskerk te Haarlem met nieuws? Het zou me verbazen.
Witte rook? Op de Hermans-avond doet Otterspeer inderdaad een uitspraak over de termijn waarin de biografie te verwachten valt: nu over anderhalf jaar. Dat is dus april 2011. Maar is dat plan nog voor het besluit de pensioengerechtigde leeftijd te verleggen gemaakt of erna?
Ongekend is de productie van Otterspeer in ieder geval wel. In maart 2010 ligt dit werkje in de boekhandel. Zijn speurwerk leidde Otterspeer aanvankelijk naar de brieven van Hermans, aan Reve, aan Kousbroek en mogelijk ook aan Gils, Van Oorschot en anderen. De studie die heeft geleid tot dit boek moet haast wel een vingeroefening zijn voor de biografie. Hier gaat het, zo schat ik in, om de grens tussen fictie en autobiografie. Hermans' verblijf in Canada is ongetwijfeld een periode geweest waarin hij, ver van huis, nieuwe wegen bewandelde, zijn keuzes overdacht en bijstelde. Mij zou het niet verbazen als de autobiografische teksten op deze pagina genoemd, worden uitgebreid met meer stukken uit de Canadese tijd die de veelbelovende jonge (Her)man(s) schreef. Otterspeer beschrijft in dit boek zijn ontdekkingen en conclusies en levert het bewijs voor een literaire moord. In maart 2010 weten we meer.
21 maart 2010, 17.40 uur, Kunststof TV.
Willem Otterspeer en Sanne Wallis de Vries zijn te gast. Mijn verwachtingen blijken aardig te kloppen. Otterspeer heeft tijdens zijn reis in de voetsporen van Hermans in Canada (en de VS) ervaren hoezeer persoonlijke ervaringen van Hermans zijn eigen fictie hebben veroorzaakt. De scheiding tussen autobiofrafie en verhaal zijn nauwelijks te trekken. Otterspeer kon met Hermans' verhaal 'Een veelbelovende jonge man' (uit: 'Een landingspoging op Newfoundland') in de hand, de sporen van Hermans' verblijf feilloos terug vinden. Tijdens de uitzending werden daar jammer genoeg geen voorbeelden van gegeven. De minibiografie 'Hermans in hout' gaf aanleiding tot vragen over de grote biografie van Otterspeer, die in twee delen in september 2011 en 2012 te verwachten zijn. Even was mevrouw Annemarie Kets-Vree te zien bij de kartonnen dozen die deel uitmaken van het omvangrijke Hermansarchief, dat mogelijk pas na de inspanningen van Willem Otterspeer toegankelijk worden voor nieuwe biografen. Hermans bewaarde alles. Er was zelfs een doos waarop de inhoud werd aangegeven met de kwalificatie "gekken". En dan maakt Otterspeer weer de fout, die hij ook al maakte in het kattenboekje 'De geur van een pasgestoomde deken'. Wat denk je dat er in die doos bewaard werd? "Hermans-magazine!" Een doos met Hermans-magazine? Ook al zou Hermans alles van dat tijdschrift in bezit hebben gehad, vooruit, aangevuld met de voorloper 'WFH-Verzameltijdschrift', dan zou alles in drie akte-enveloppen passen. Hermans stierf in 1995. Meer dan twee jaargangen kon hij dus niet verzameld hebben van H-m.
Ik was benieuwd naar veel meer "gekken", niet in de laatste plaats omdat 'Door gevaarlijke gekken omringd' ongetwijfeld een veelheid aan archiefmateriaal moet hebben opgeleverd bij de voorbereidingen van dit boek uit 1988. Hoeveel Bijkaart brieven waren er niet die de gekken van Hermans ten tonele voerden? Maar niets daarover. Otterspeer lijkt zichzelf achtervolgd te voelen door de makers van de Hermans tijdschriften. Wie van de kijkers kent Hermans-magazine, wie weet dat er juridische stappen tegen ene Tonnie Luiken zijn ondernomen? Opnieuw overbodige informatie en dus oninteressant.
Otterspeer heeft de stellige overtuiging, dat alles wat WF Hermans ondernam en beleefde ten dienste stond van alles wat hij schreef, maar vooral schreef om de mislukking van elke onderneming te benadrukken. Zijn terugkeer naar Nederland moest aantonen hoezeer Hermans veróórdeeld was tot Nederland. Hier wíllen mislukken werd Hermans' levenswerk. De presentator van het programma kon dat maar niet snappen: "Hermans is toch de beste schrijver die Nederland heeft voortgebracht? Is dat mislukken?"
Sanne Wallis de Vries had in een kort beeldfragment uit het boekenprogramma van Adriaan van Dis heel snel opgepikt, dat WF Hermans genoot van zijn oppermachtige positie ten opzichte van de interviewer: "Maar meneer Hermans, dit is een vraaggesprek...", "...nee, dit is een vertelgesprek van mijn kant....". En dan komt die andere kant van WF Hermans naar voren. "Ik maak op mijzelf altijd een vrolijker indruk dan op anderen".
Al met al was de uitzending wat oppervlakkig en werd er weinig spectaculairs gemeld over het boek dat Otterspeer over Hermans' verblijf in Canada schreef. Geen dilemma's, geen literaire moord. Dat alles moeten we dan maar gaan lezen in 'Hermans hout'.
Deze pagina werd voor het laatst bijgewerkt op 05 april 2010
