INTERVIEW MET WFH
OVERZICHT EN LINKS NAAR INTERVIEWS MET WFH:
>1950-1959< >1960-1969< >1970-1979< >1980-1989< >1990-1996<
Skoop I, 1963, no. 3
HERMANS - RADEMAKERS
door Jan Blokker
Het interview werd in dit jubileumnummer opnieuw gepubliceerd.
In
oktober 1962 werd door Fons Rademakers het plan geopperd, gelijktijdig met de
première van 'Als twee druppels
water', een boekje te laten verschijnen over, of
naar aanleiding van die film. Hij vroeg mij of ik er iets voor voelde, hij had
De Bezige Bij al bereid gevonden, zo'n boekje uit te geven. Mijn eerste
gedachten waren nogal negatief - niet ten aanzien van het boekje zelf, maar ten
aanzien van de inhoud ervan. Ik wist namelijk wat ik niét zou willen: géén
verhaal à la Oolbekkink waaruit de lezer voornamelijk begrijpt dat filmen een
kwestie is van op een fluitje blazen, opgewonden raken ("Brabantse driftbol
Rademakers") en cut roepen; geen quasi-insiders verslag over alle snoeren
in de studio en over hoe lang het duurt voor er één minuut film klaar is; géén
boek-naar-de-film, anders gezegd.
Ik
had van het moment af dat Fons aan de voorbereiding van zijn nieuwe film begon,
vrij regelmatig (vriendschappelijk) contact met hem gehad en had dus van
tamelijk nabij de ontwikkelingen in zijn relatie met Hermans gevolgd. Het was
een wisselvallige boel. Schrijver en regisseur waren het eerst eens over de
belangrijkste en noodzakelijkste ingrepen in de roman: over het neerkomen van
Dorbeck aan een parachute, over de slotbeelden, over het comprimeren van de
handeling tot binnen een jaar, over het veranderen van de namen in verband met
ingewikkelde rechtenproblemen die Hermans voorzag met z'n toenmalige uitgever,
Van Oorschot, aan wie hij sedertdien verscheidene onvriendelijke artikelen heeft
gewijd.
De
moeilijkheden begonnen pas toen Hermans tenslotte een scenario opleverde dat
naar de mening van Rademakers in die vorm onbruikbaar was. Hermans bleek zich te
hebben gehouden aan de overeengekomen wijzigingen (zie boven), maar had verder
vrijwel alles uit zijn roman behouden, zeer lange stukken dialoog incluis.
Rademakers schatte dat de verfilming van dít scenario een verfilming van
tenminste vier uur tot resultaat zou hebben en begon aan een uitputtende
onderhandelingsprocedure met Hermans, die zich taai verdedigde tegen elke aanval
op elke situatie, elke sequence, elke zin en elke komma in zijn script. Als er
in die periode niet van Amsterdam naar
Groningen of van Groningen naar Amsterdam
gereisd werd, werden er brieven gewisseld, telefonische ruzies gemaakt,
boosaardige verwensingen gekoesterd etc. Halverwege de onenigheid heeft nog even
een kort geding gedreigd, maar
tenslotte heeft Hermans zich van Redemakers werk gedistancieerd, en is de
laatste begonnen aan een draaiboek waarin, ten opzichte van Hermans' scenario,
rigoreuse coupures zouden worden aangebracht. Eén van de ingrijpendste: het
schrappen van de roman- (en scenario)scène waarin Ducker, uit de Duitse
gevangenis "bevrijd", in Leiden aan zijn bewakers ontkomt: de scène
die in het boek tijdens de verhoren in Breda weer ter sprake komt, en leidt tot
een mislukte reconstructie van die vlucht, die nu uiteraard óók ontbreekt.
Ik
heb deze op zichzelf waarschijnlijk zeer "normale" meningsverschillen
die minder door hun aard, dan door de merkwaardig tegengestelde temperamenten
van de betrokkenen iets pikants hadden, uitsluitend van de kant van Fons
Rademakers gevolgd. Ik kende Hermans tot dat moment niet anders dan van een
vluchtige ontmoeting en als auteur, en figureerde zonder moeite als een
halflachende derde: begaan meestal met het lot van Fons die zijn kolossale
"Lust am Filmen" telkens bijna zag stranden op de schijnbaar
onaangedane koppigheid van zijn partner, maar niet zelden ook geamuseerd door de
wijze waarop Hermans het been stijf hield. Partijdigheid kende ik vooral op
vriendschappelijke gronden: ik "gunde" Fons zijn film, ik was er
bovendien van overtuigd dat hij met dit script een bijzonder goede film zou
maken. Hermans opvattingen over de cinema kende ik alleen uit zijn scenario
De
Woeste Wandeling dat naar mijn idee een uniek gevoel voor storytelling verraadt,
maar tegelijkertijd een volslagen onderschatting van de evocatieve kracht van
het beeld; waarschijnlijk is iedere Nederlandse romancier van het ogenblik een
minder goed schrijver dan Hermans - maar ze zijn in potentie allemaal
belangwekkender filmmakers. Hermans' reacties op de voorstellen van Rademakers
bevestigden deze veronderstelling - al zal er wel bijgezegd moeten worden, dat
zelfs een "filmgevoelige" romancier ophoudt gevoel voor film te
hebben, zodra zijn eigen romans in het geding zijn als uitgangspunt voor een
verfilming.
Dit
was dus mijn "achtergrond" wat betreft Damocles en de Druppels Water.
In oktober reisde ik met Geert Lubberhuizen (directeur van De Bezige Bij) naar
Groningen, om een voorbereidend gesprek te hebben met Hermans - over dat boekje.
Het werd een lange avond. Hermans, die toen één opnamedag in Cinetone had
meegemaakt, koesterde verbitterde gedachten jegens de regisseur van zijn
scenario. Hij was er van overtuigd dat de film erbarmelijk slecht zou worden,
waardeloos op zichzelf, maar vooral waardeloos als verfilming. Hij had een
artikel (voor Podium) in portefeuille waarin hij "Het Mes onder het
mes" nam, en een naar zijn gevoel voor de Nederlandse film, en vooral voor
Fons representatief verschijnsel attaqueerde dat hij "de witte paters"
had gedoopt. De Witte Pater komt, om zijn mening kort samen te vatten, in Het
Mes niets doen: hij is een ornament, een loos element in het drama, een
overbodig versiersel. En Hermans voorzag, dat ook Als Twee Druppels Water weer
zou wemelen van de witte paters. Ik kon het in menig opzicht van harte met hem
eens zijn. Rademakers "toneelmatigheid" verwijten, en nu eens niet op
grond van Domburgiaanse dwaalleren over découpage, maar vanwege een
witte-pater-mentaliteit in o.a. het decor (op het toneel is een rekwisiet een
van vijftien meter afstand nauwelijks te onderscheiden versiering; in de film
moet het een functie hebben) - klonk mij niet geheel onrechtvaardig in de oren.
Het
leek mij alleen zo jammer dat de merkwaardige karakterstructuur van Hermans hem
niet in staat stelde, zijn bezwaren tegen Rademakers binnen redelijke proporties
te houden. Wie in volle ernst zijn laatste flesje Heineken bier door de WC
spoelt omdat kapitaal van deze brouwer meehelpt z'n roman verkeerd te verfilmen,
beschikt over een oudtestamentisch gevoel voor verhoudingen - diens ideale
cinema is niet eens meer van Papa: die is van aartsvaders.
Als
nog steeds tamelijk neutrale tussenfiguur, van wie geenszins diplomatieke
bemiddeling werd verwacht, lachte ik overigens in mijn vuistje, want ik wist
alras wat het boekje, waar het nog steeds over ging, nu wél kon en moest
worden. De volgende ochtend hadden
Lubberhuizen en ik op de terugreis het plan
al klaar: gehuld in een omslag waarop Hermans en Rademakers in balloons uit hun
mond elkaar de minst oirbare scheldwoorden toeriepen, zouden er kostelijke
bladzijden bedrukt worden met dialogen (interviews met Fons, met Hermans, een
twistgesprek tussen beiden etc.) die het geïnteresseerde deel van de natie
zouden doen begrijpen hoe een auteur en een regisseur over elkaar dachten als ze
goed ruzie hadden.
Fons
ging akkoord,
Lubberhuizen ging akkoord, Hermans hield een kleine slag om de arm
(hij wilde in ieder geval het recht houden op de eindredactie van de met hem
gemaakte interviews) - maar we zouden definitief aan het werk gaan, als de
werkkopie van de film gereed was.
Dat
het er tenslotte niet van gekomen is, moet voornamelijk geweten worden aan het
feit dat Hermans twee maanden na dat eerste gesprek aanmerkelijk bekomen was van
zijn ergste wantrouwen jegens de film.
vlnr: Hermans, Blokker, Rademakers (foto 3: uit:Áah Tamara)
Op
een avond in december hebben we er gedrieën naar gekeken - na afloop heb ik
eerst een paar uur met Hermans gepraat, tegen de nacht kwam ook Rademakers om
zich in het gesprek te mengen. De band heeft vijf uur gelopen - ik heb 43
beschreven foliovellen uitwerksel aan de discussie overgehouden. Maar er vlogen
geen vonken af, er is in feite geen enkel punt aan de orde gekomen dat iets
principieels onthulde over twee verschillende filmopvattingen. Er was het meeste
sprake van een nietes-welles-geest.
Hier
zijn een paar voorbeelden:
Hermans:
(met mij nog alleen): "Een andere fout is, dat er te weinig detailclose-ups
zijn. Het bonnetjes-plakken in het begin bijvoorbeeld, dat had in een enorme
close-up gemoeten. Dat weet niemand meer, dat een sigarenwinkelier die bonnetjes
moest plakken in die tijd. Ook aan het slot had een macro-opname moeten komen
van het negatief van de film waar Ducker met de Duitser op staat. Je had 't
moeten zién. Nu wordt het alleen maar verteld. Dat doe je in een toneelstuk,
daar maar je geen film voor...
Maar
laat ik eerst iets gunstigs zeggen: Ik geloof niet dat de film door een
gemiddelde bioscoopbezoeker als een compléte mislukking zal worden gezien. Het
beeld is fraai van tint en erg homogeen. En verder is-ie tot mijn geruststelling
snel gemonteerd, er zijn weinig plekken waar hij trekt."
En
even later:
Hermans:
"Al die doodschietscènes, die hadden een lugubere indruk moeten maken. Die
eerste moordpartij in Haarlem bijvoorbeeld: daar is helemaal geen sfeer. Er komt
ook geen rook uit die pistolen. Je ziet dat er niet echt geschoten is, dat
iemand op een knopje heeft gedrukt en dat er achter een scherm pang pang wordt
gezegd. Het lijkt echt op niks."
Over
de acteurs:
Hermans:
"Het begint al zo slecht. Dat doen ze in een zoveelderangs film al beter.
Je hebt soms het idee dat het Coriolanus is, of Gijsbrecht van Amstel. En zo'n
slotscène, als Dorbeck met Marianne ligt. Dat had Fons me dan verteld van
"Jonge, dan zie je 'm daar liggen met een geile meid...", maar elk
zweempje sex-appeal is uit de film geweerd. Allemaal uit angst natuurlijk voor
de roomse keuring..."
Later
dus kwam Rademakers. Hier nog een paar stukjes dialoog (de pikantste van de vele
lange!)
Hermans:
"en weet je wat ook mis is gegaan? Als die twee jeugdleidsters op straat
lopen in Lunteren, dan komt die voerman voorbij met paard en wagen. Op zichzelf
een heel mooi shot. Maar je ziet niet wat het is. Je ziet niet dat die man
denkt: Hé, daar loopt er eentje, en hé, daar nóg een. Je ziet nauwelijks dat
die man op straat spuwt. Ik weet 't...
Rademakers:
Ja, zeg! Die man kijkt en legt z'n rochel néér!!
Hermans:
Nee hoor.
Rademakers:
Ja, Wim, dat zié je!
Hermans:
Maar wat je niet ziet, is dat die man verbaasd is dat er twee lopen.
Rademakers:
Ah! Maar ga je je nou weer niet verliezen in naturalistische détails?
Hermans:
Dat is geen kwestie van naturalisme.
Rademakers:
Je weet, dat Lunteren barstte van de jeugdleidsters.
Hermans:
Wie weet dat? Dat weet niemand, zeg. Dat weet één promille van de Nederlandse
bevolking.
Moord op jeugdleidster in: Als twee druppels water
En
later over de figuur van Elly, die volgens Hermans niet goed
"gedoseerd" is in vergelijking met Marianne:
Hermans:
In de roman is het zo bedoeld dat de lezer een schok krijgt dat die jongen zo
kort na deze Elly, die nu zoekgeraakt is, pats-boem met die Marianne naar bed
gaat. Nou, dat komt in de film niet over. Ik kreeg geen patsgevoel. Heus niet.
Dat komt ook omdat Elly in de film eigenlijk even belangrijk is gemaakt als
Marianne.
Rademakers:
Dat is niet waar! Wat gebeurt? Hij ontmoet Elly in de trein, heeft er even een
gesprekje mee, neemt 'r mee naar oom Frans, gaat er mee naar boven, vraagt naar
Engelse merkjes in haar kleren, bestijgt haar - en dan roept oom".
Hermans:
Dat bestijgen van die Elly, dat begrijp ik niet zo goed. Ze had alles nog aan,
hoe deed-ie dat eigenlijk? Doe jij dat ook altijd zo?
Rademakers:
Ik niet, maar ik ben een kenner.
Hermans:
Jij bent vader - jij bent een vader. Zo had je toch nooit vader kunnen worden?
Highlights
uit een lang gesprek.
Misschien
had er een pamflet in gezeten ter wille van de bioscoopbezoekers. Maar geen
boekje.
Jan Blokker.
Mocht er bezwaar gemaakt worden tegen het gebruik van de tekst van dit interview, dan zal het terstond van de site worden verwijderd.
OVERZICHT EN LINKS NAAR INTERVIEWS MET WFH:
>1950-1959< >1960-1969< >1970-1979< >1980-1989< >1990-1996<
