foto: Philip Mechanicus

'U ironiseert ook vaak de wetenschap. Ik noem slechts Onder professoren en figuren als Nummedal en Sibbelee in Nooit meer slapen.

'Die professoren zijn in het dagelijkse leven ook gespitst op kleinigheden als baantjesverdeling, salarisjes enz. De échte Nobelprijswinnaar in Groningen was professor Zernike, in 1953 geloof ik. Hij was eens op bezoek in Parijs, in het Nederlands Instituut hier, dat een grote collectie etsen van Rembrandt bevat. Men was zeer vereerd dat de grote Nobelprijswinnaar die etsen kwam bekijken en toen Zernike ze gezien had, zei hij: Nou ja, het is altijd erg aardig als iemand een hobby heeft, ik ken iemand die verzamelt wekkers.' Dat was het commentaar van een Nobelprijswinnaar op Rembrandt!

   'Wat de zoekers in uw romans meestal wel vinden is een inzicht in hun eigen situatie, een besef van hun gebondenheid, hun onvrijheid, hun mislukking.

'Ook die gebondenheid is natuurlijk betrekkelijk. Je kunt zeggen dat iemand die geweldig mooi is, gedetermineerd is om filmster te worden. Maar er zijn ook hele lelijke. Die kunnen ook slagen. Wat Alfred Issendorf uit Nooit meer slapen steeds van zijn moeder over zijn vader heeft gehoord, dat kon hij wel of niet accepteren. Hij komt tot het besef dat hij het beter niet had kunnen accepteren, achteraf denkt hij: 'Was ik nou maar fluitist geworden'. En Arthur Muttah uit De tranen der acacia's is geobsedeerd door het verhaal dat hij van Napoleon zou afstammen. Hij denkt dat hem dat verplichtingen oplegt, maar hij had er net zo goed zijn schouders over kunnen ophalen. Er lopen honderden nakomelingen van Napoleon rond.

   'Toch gaat Alfred Issendorf zich weer onmiddellijk zorgen maken om de luchtfoto's als hij van de Vuorje is afgedaald. Op de top van die berg had hij nochtans de volstrekte nietigheid van de mens en zijn wereld gepeild.

'Dat is nu juist de kwestie! Met dat soort verhalen kun je natuurlijk niet thuiskomen. Hij is student, hij moet bij zijn professor terugkomen met een resultaat. Hij kan toch niet tegen hem zeggen: 'Professor, ik ben boven op een berg geklommen en er was overal mist en ik ben tot het inzicht gekomen dat het hele leven mist is, dus gegroet!' Dat kan nou eenmaal niet! Dat is juist het tragische van het menszijn. Het is van oudsher de kern van het tragische geweest, ook bij de Grieken al. Iemand kan niet twee keer leven. De mensen van de Baader-Meinhof groep hebben misschien ook al in de gaten dat ze fout zijn, maar wat moeten ze dan? Als ze toegeven dat het allemaal verkeerd is, dan is het enige wat ze kunnen doen in de gevangenis gaan zitten. Er is geen weg terug.

   'In Het sadistische universum I noemt u de mens een wezen dat verdoofd moet worden en verblind, als zijn ogen werkelijk opengaan, ziet hij geen reden meer om te leven. Is dat het conflict dat aan de meeste van uw werken ten grondslag ligt?

'Misschien wel. Maar de mens heeft ook een soort ingebouwde vitaliteit die zelfs door inzichten niet wordt aangetast. Ik geloof echt dat de mensen die zelf een eind aan hun leven maken, op een bepaalde manier ziek zijn.

   'De fotografie speelt in uw werk een erg belangrijke rol bij het bewustzijnsproces van de mens. Foto's leveren het onomstotelijke bewijs dat het beeld dat men van zichzelf heeft, nauwelijks klopt met de realiteit.

'Toen de fotografie pas was uitgevonden, dachten sommige mensen dat zij de teken- en schilderkunst totaal zou vervangen. Zij schiep de mogelijkheid iets te maken dat vóór die tijd alleen subjectief kon worden vastgelegd. Dat is inderdaad iets om erg lang over na te denken. Stel je voor dat een dergelijke uitvinding gedaan wordt die de literatuur vervangt. Volgens mij kan dat niet, maar toch... De zekerheid die een foto biedt als weergave van de werkelijkheid, kan een literator nooit bereiken. Nooit! En daarbij komt inderdaad het feit dat je de realiteit, zoals die is vastgelegd op een foto, nauwelijks kunt herkennen. Het is zoals het horen van je eigen stem op een bandrecorder, die klinkt van binnenuit ook heel anders. In hoeverre heeft de mens de manier waarop hij zich presenteert dan nog in de hand als een ander steeds een stem hoort die je niet eens als je eigen stem herkent? Zo is het ook met een foto: 'Zie ik er zó uit! Hoe is het mogelijk?' Zo kan het gebeuren dat de mens zich op een bepaalde manier wil presenteren aan de anderen, maar dat hij heel anders overkomt.

   'Uw laatste boek heet Bijzondere tekens en gaat over 'de genese van de schrijfmachine'. U heeft zelf ook een rijke collectie van die apparaten. Wat boeit u zo bijzonder in schrijfmachines?

'Dat heeft een historische achtergrond. Vanaf mijn eerste grotere boek, Conserve, heb ik alles direkt op de schrijfmachine getikt. In 1965, na zo'n 22 jaar mijn eerste machine te hebben gebruikt, heb ik via een kennis die daar korting op kon krijgen - belangrijk! - een Erica schrijfmachine gekocht. Een goed geconstrueerde machine, maar gemaakt in Oost-Duitsland, door die communisten die toch voor hun werk geen geld krijgen en die maar wat aanknoeien dus... Na één dag ging hij kapot! Een kleinigheid, maar ik had toen helemaal geen verstand van schrijfmachines. Ik zat net midden in een verhaal. Het was ontzettend vervelend, dat kan ik u verzekeren. Later ging ik een maandje naar een boerderijtje op Terschelling en weer die machine mee. Ik schreef toen - en nu nog - veel 's nachts en na een paar dagen, om een uur of twee in de morgen, deed hij het weer niet. Toen ben ik geweldig razend geworden! Ik heb die machine door de kamer geschopt, helemaal in elkaar getrapt. De volgende dag ben ik mijn oude machine gaan ophalen: met de fiets naar West-Terschelling en dan op de boot naar Harlingen en verder met de trein naar Groningen.

Dat mocht mij niet weer gebeuren! Als je twee schrijfmachines hebt, kan zoiets je niet overkomen. Een paar weken later heb ik voor een paar tientjes in de Raadhuisstraat een oude Engelse machine gekocht. Een prachtig apparaat was dat, precies het Olympisch Stadion. Ik vond het zo mooi dat ik ben begonnen oude schrijfmachines te kopen. Ten slotte was het ook mijn werktuig, wat een hamer is voor een timmerman, dat is een schrijfmachine voor mij.

Toen ben ik ze ook uit elkaar gaan halen om te onderzoeken hoe ze in elkaar zaten. Er zijn interessante verschillen tussen de machines. Ik ben er ook in geslaagd literatuur erover op de kop te tikken.