Arno van der Valk

Alfred Isendorfs terugkeer naar het Noorden

Noorse belangstelling voor Nooit meer slapen

in: De Parelduiker, jrg 1, nr 5, dec 1996

Over enige dagen is de roman 'Aldri sove mer' van de Nederlandse auteur Willem Frederik Hermans verkrijgbaar. Een archeologische expeditie naar de hoogvlakte van Finnmark vormt de handeling van het boek, maar in de eerste plaats is het een studie naar de menselijke inborst onder extreme omstandigheden. Aldri sove mer is uitgegeven in 1965, beleefde 21 drukken en wordt tot de klassiekers uit de Nederlandse naoorlogse literatuur gerekend..

Een jonge Nederlandse geoloog, Alfred Issendorf, gaat naar Noorwegen om in Finnmark onderzoek te doen. De ontmoeting met Noorwegen en de natuur verloopt echter anders dan gepland. Op de hoogvlakte van Finnmark, in het bijzijn van drie goed geoutilleerde en getrainde Noorse collega's, glijdt de onervaren Alfred zowel in letterlijke als in figuurlijke zin uit. Met een kapot been, een onbruikbare uitrusting en kwellende gedachten over een complot waarvan hij wellicht het slachtoffer is, zwerft hij ten slotte alleen rond over de hoogvlakte.

Met de uitgave van Aldri sove mer is eindelijk een van de belangrijkste werken uit de naoorlogse Nederlandse literatuur in het Noors voorhanden.

Willem Frederik Hermans maakt samen met Hugo Claus, Harry Mulisch en Gerard Reve deel uit van 'de grote vier' van de hedendaagse Nederlandstalige literatuur. Ze zijn allen ver over de helft van hun leven; in Nederland kost het tijd om de Parnassus te veroveren.

Op grond van talloze polemieken en verscheidene rechtszaken over de vrijheid van meningsuiting, is Hermans gedurende de naoorlogse periode een omstreden persoon geweest. Het is vele jaren geleden dat de schrijver voor het laatst in Nederland woonde. Hij geeft telkens nieuw werk uit, maar heeft verder weinig direct contact met het literaire milieu. Hermans is daarentegen veelvuldig te gast bij de massamedia. In het heterogene, uiterst tolerante Nederland mag men personen met controversiële meningen graag.

Hermans is blij dat Aldri sove mer nu eindelijk in Noorwegen wordt uitgegeven. Damokles' mörkerom, over de verzetsstrijd tijdens de oorlog, verscheen in 1973 in het Noors. Dat het in de jaren zestig, tamelijk verrassend, niet tot een vertaling van zijn Noorwegen-roman kwam, moeten we denk ik toeschrijven aan toevallige omstandigheden, die bij alle schrijvers zo'n grote rol spelen.

Tevergeefs leven

Gedurende de expeditie, terwijl de vier jonge geologen de tent pakken of door een rivier klauteren, bediscussiëren zij Wittgenstein en Jezus, Scott en Amundsen, en vertellen zij elkaar over toekomstdromen of familietrauma's. Zoals men dat doet tijdens een voettocht.

De handeling van het verhaal zal hier niet verklapt worden. Maar kent men Hermans, dan weet men dat zijn personages zelden de juiste dingen vinden; hun intensief zoeken naar inzicht eindigt meestal in chaos.

De roman is zowel een parodiërend anti-epos als een spannend reisverhaal. Achter alle spanning, humor en ironie is het evenwel de aan het leven ten grondslag liggende absurditeit die de thematische kern vormt.

Hermans: 'Een van de eersten die ik las, toen ik jong was, was Kafka. Wat ik bij hem waardeerde, was dat het ging over echte mensen, zelfs als het leven om hen heen niet in balans was. Ook kende hij de goede humor van het Jiddisch theater. Beckett daarentegen verveelt me. Hij schreef te weinig en dronk des te meer. Op alle fronten zijn zijn boeken te mager. Voor mij is een absoluut vereiste dat de literatuur over echte mensen gaat.

Ik heb grote sympathie voor hen die vergeefs hebben geleefd. Vaak schrijf ik artikelen over vergeten wetenschappers uit de achttiende of negentiende eeuw. Mijn grootste hobby is oude schrijfmachines te verzamelen. De pioniers achter deze fantastische uitvindingen zijn vergeten. Slechts uiterst weinigen ter wereld, zoals Shakespeare, Newton en Beethoven, zijn onsterfelijk. Enkele anderen kunnen door kunst of wetenschap hun leven twintig, dertig jaar verlengen, maar de meesten verdwijnen onmiddellijk.'

Mythen over Noorwegen

Aldri sove mer is tot nu toe in Nederland in niet minder dan 21 drukken verschenen. Het keert terug op alle leeslijsten en heeft ongetwijfeld het beeld bepaald dat de Nederlanders hebben van bijvoorbeeld lichte zomernachten, gravlaks en muggen op de hoogvlakte van Finnmark.

Hermans: 'Ik besef dat het boek mythevormend heeft gewerkt, maar voor mij is fictie slechts interessant als deze ook de werkelijkheid eerbiedigt. Niets van het uiterlijke kader van Aldri sove mer is verdicht. Het is ten volle mogelijk over de hoogvlakte van Finnmark het voetspoor van de hoofdpersoon te volgen.

Ik was zelf op twee wetenschappelijke expedities in Finnmark in het begin van de jaren zestig en terwijl ik daar was, kreeg ik het idee voor het boek. Ik wil niet zeggen hoeveel van het boek autobiografisch is, maar alles met betrekking tot Noorwegen was correct op het moment dat ik het schreef.

Ik heb nog steeds vrienden in Noorwegen van die tochten, maar direct verbonden met het land ben ik niet. Het was eerst later dat ik Hamsun las. Wat een auteur. Ik kan begrijpen dat men associaties krijgt met de Kristiania-zwerftochten van de held uit Sult als Alfred zich alleen over de hoogvlakte voortbeweegt. Ze worden allebei bij tijden gedomineerd door dezelfde mengeling van grootheids- en achtervolgingswaan.'

Onze vader Flaubert

De onvergetelijke professor Nummedal uit het openingshoofdstuk van Aldri sove mer heeft een naamgenoot in de Noorse geschiedenis van de archeologie. In zijn tijd, de jaren twintig, trok een zekere Nummedal naar Finnmark en vond binnen enkele uren wat hij zocht, de oorsprong van de Noord-Noorse nederzettingen! Een ironisch contrast met Alfred die weken zocht zonder resultaat.

Hermans: 'De naam Nummedal vond ik volkomen toevallig in een of ander register. Dat betekent absoluut niets. Ik ben weinig geïnteresseerd in wat over mijn werk geschreven wordt. En ik heb geen enkel plezier in het bediscussiëren van interpretaties.

Stilistisch sta ik in de schuld bij Multatuli, onze belangrijkste romanschrijver uit de vorige eeuw. Ik bewonder zijn moedige strijdlust, onder andere in 'Max Havelaar' (in 1983 in het Noors vertaald), wat leidde tot de ontmaskering van het Nederlandse wanbestuur in de koloniën.

Voor mij hebben de moeilijkheden meestal gelegen in het tot stand brengen van een zo effectvol mogelijke beschrijving. Er is niets voor nodig een zin volledig te vernielen. Zo bekeken is het, als alles bijeenkomt, Flaubert die ons aller vader is'.

Op jacht naar samenhang

Op zijn reis door Noorwegen vindt Alfred niets van hetgeen waarvoor hij erop uittrekt, noch op geologisch nog op persoonlijk gebied. De samenhangen die hij ziet achter alle list en bedrog, blijken toevalligheden zonder betekenis te zijn.

Als Hermans-lezer moet men evenwel als uitgangspunt nemen dat de toevallige gedeelten van betekenis plotseling een netwerk van verscholen verbanden met elkaar kunnen vormen.

Hermans: 'Nu ben ik bezig met Kierkegaard. "De maan is het geweten van de aarde," zegt hij ergens. Ik weet niet wat het betekent, maar die zin is een fantastische vondst.

Soren Kierkegaards vader was een arme provinciale piëtist. Hij vervloekte God, trok naar Kopenhagen en werd heel rijk. Maar vijf van zijn zeven kinderen en twee echtgenotes ontvielen hem binnen korte tijd. Het is duidelijk dat zo'n man, na bijna al zijn naasten naar het graf gebracht te hebben, zich op een dag moet afvragen waarom hij nu niet anders heet dan "kerkhof". Natuurlijk heeft deze naam niets te maken met de eigenlijke betekenis. De man ziet een samenhang die er niet is, toch kan hij het niet laten na te denken over deze samenhang.'

In het artikel:

Alfred Isendorfs terugkeer naar het Noorden.

Noorse belangstelling voor Nooit meer slapen.

in: De Parelduiker, 1996 nr 5.

voorziet Arno van der Valk dit interview uitgebreid van commentaar en noten.

Zowel de interviewer als de vertaler gaven toestemming voor deze herpublicatie.

De webmaster