OP TONEEL MET WFH
"Altijd hetzelfde boek", een uitspraak die zeker voor de werken van WF Hermans geldt. Andere personages, andere decors, maar steeds dezelfde strekking. Vertolken de personen in de romans en verhalen van Hermans een mening, dan geldt dat ook voor de rollen in zijn toneelstukken. De botsing van overtuigingen kom je in alle boeken tegen. Het is de vraag of toneel voor Hermans een geschikte vorm was om zijn overtuiging aan anderen te verduidelijken. Hermans moest het van de dialogen hebben en was minder goed in staat toeschouwers in het theater te boeien dan lezers met zijn proza. Hij miste de dramatische touch. En toch, hij moet het geweten hebben, want de karikaturen uit zijn toneelstukken werden met veel humor neergezet.
'Drie drama's' (1962) bevatte:
> 'Het omgekeerde pension' <
In 'Briefgeheim' staan vier eenakters, die ter gelegenheid van de boekenweek, bij de opening ervan in 1953 werden opgevoerd. Eén ervan: 'Het omgekeerde pension'. In een statige opdracht werd het thema aan schrijvers opgedragen. Het stuk moest gaan over de gevolgen die een bezorgde brief heeft op de geadresseerde. De afzender heeft, na enige overpeinzing voor de brievenbus, ferm en kordaat de brief in de rode bus laten vallen. Maar dan..... Hermans zet de boel op zijn kop!
Opvoering tijdens Hermans-festival 2000.
(foto: © Levien Willemse)
(klik)
> 'Dutch comfort' <
In 1953 stuurde WF Hermans het stuk, geschreven op verzoek van het gemeentebestuur, naar Amsterdam. Het werd afgewezen en had zijn première in Brussel in 1971, 18 jaar later. (zie ook Jeroen Brouwers)
> 'De psychologische test' <
Een verdienstelijke TV bewerking was te zien in de jaren 60 en 4 maart 1993 werd het stuk door Het Arsenaal gespeeld in het Pleintheater te Amsterdam.
De overige toneelstukken zijn niet gebundeld en zelden opgevoerd:
> 'Uitgever Oorwurm' <
mrt '62
Hermans neemt wraak op de uitgever die zich super machtig voelt. Hij spaart hem niet: "uitvreter, ijsbreker, uitbener, duitenpikker, flessentrekker"; niet mis te verstane kwalificaties voor iemand die boeken aan de man behoort te brengen voor zijn schrijvers. Een oude traditie bij het toneel: In de Middeleeuwen gingen de gezelschappen al de straat op om machthebbers op olijke wijze aan de kaak te stellen. In het telefoonboek staat Oorwurm op dezelfde bladzijde als Van Oorschot! Bel hem eens en vraag hoe dat precies zit met die oudere drukken......... Hoe het stuk geaccepteerd werd?
(De Volkskrant 30 november 2002)
Hoe dan ook, Van Oorschot was ooit de durfal die Hermans' werk publiceerde. Binnenkort mogen we genieten van de brieven die hij aan WF Hermans schreef. Een reconstructie waarbij eindelijk duidelijk wordt wanneer de vlam in de pan sloeg.
> 'King Kong' <
1972 
1981
(klik)
Alweer een opdracht van de gemeente Amsterdam (1968): er was een bureaula die nog leeg was en daarin belandde 'King Kong'. De NTS had ook belangstelling én iemand die zich goed in bochten kon wringen. Hermans besteedt 30 bladzijden in het boek aan wat er NIET met King Kong gebeurde. Een waanzinnige briefwisseling met lieden die er voor betaald werden, te voorkomen dat het stuk opgevoerd zou worden. Een kritische houding naar "waarheidsvinding" wordt nu eenmaal niet altijd op prijs gesteld, zeker niet door overheden en gevoelige terreinen als het medium televisie. Ik stel mij zo voor dat er geen toneelrecensent in de zaal had gezeten maar eerder een Loe de Jong of de G.B.J. Hilterman en die hebben weer geen verstand van toneel.
(klik)
'King Kong' werd uiteindelijk op 4 en 5 mei 1981 in Paradiso opgevoerd. Eindelijk begrepen ze hoe je zoiets doet. Je zet kopstukken op de plaats van bijbehorende rollen: Annemarie Grewel (overleden in 1999) als voorzitter van de enquête commissie. Het Amsterdams 4 en 5 mei comité had tot de opvoering besloten.
(foto: Vrij Nederland, 16 mei 1981)
Adèle Bloemendaal als Prins Bernhard, destijds opperbevelhebber van het leger en al gauw heeft de toeschouwer het satanisch genoegen het helemaal eens te zijn met Hermans: De werkelijkheid kan niet gekend worden, ook niet als het meest democratische middel: de parlementaire enquêtecommissie wordt ingezet om achter de waarheid te komen. Dan pas begint het misverstand goed, dan is moedwil een gegeven. Misleiden of misleid worden in een dodelijk spel van belangen. De mystificaties rond de spion King Kong zijn nooit ontrafeld.
Martin Kaye maakte het affiche voor de voorstelling. In de kelders van Paradiso had hij een zeefdrukkerij. Piet Schreuders, Rob Stolk, Ed Visser, Peter van der Linde, ze moeten elkaar allemaal gekend hebben. Allemaal bezeten van het grafische vak. Kaye liet na zijn dood in 1989 van al zijn werk slechts enkele exemplaren van zijn creaties na.
De affiches van Kaye roepen bij velen herinneringen op. In Hoorn werd zijn werk tentoongesteld in het Affiche museum. De posters van Kaye waren zo sterk van vorm en kleur dat je de indruk kreeg dat de hele stad er mee vol hing, ook al waren er maar vier aangeplakt. En het affiche van King Kong?
(Bron: Grafisch weekblad nr. 46, 2004)
Ik heb er voor gestaan in mei 1981. Het is me niet opgevallen. Hoogstens moet ik op de proclamatie gelezen hebben wie de spelers waren. Kaye doet een meesterzet: hij vervaardigt geen affiche, er hangt geen poster, maar een dagvaarding ter verschijning voor de parlementaire enquêtecommissie. Destijds ben ík niet door de commissie gehoord, maar nu heb ik dan toch nog één van de drie overgebleven dagvaardingen in huis. Dat is de waarheid en niets dan de waarheid, zo helpe mij Kaye!
> 'Periander' <
Hermans laat zich niet ontmoedigen en komt in 1974 met een klassiek drama. De TV- bewerking was mooi en 'Periander' werd gespeeld door niemand minder dan Julien Schoenaerts.
(foto's: KIPPA)
Opnieuw een stuk over politiek, verraad, spionnen, leugens en bedrog. En Hermans waarschuwt: "Periander is niet geschikt voor jeugdige kijkers of soortgelijke aanhangers van Karl Marx".
En ADAM, een Engels eenmanstijdschrift, bracht van 'Periander' een vertaling uit in het Frans. Iemand met gevoel voor Eurocultuur! Het tijdschrift verscheen onregelmatig: vooral wanneer de maker niet platzak was.
> 'Een heilige van de horlogerie' <
Literair theater Branoul brengt in september, oktober 2002 en januari 2003 een toneelbewerking van deze roman: '...een tragi-komisch klinkend klokkenspel'.
Bovendien verscheen een essay: 'Machines en een fatale vrouw'. Een co-productie met het WFH-i. Over hoe WF Hermans de AKO-literatuurprijs misliep, ondanks alle aandacht in de pers voor de roman. Kortom, een onderzoek naar de secundaire literatuur over de roman.
Spel: Boris van den Wijngaard en Roos Drenth
De lustrumvoorstelling werd verder nog geaccentueerd door drie literaire soirees, m.m.v. ondermeer Freddy de Vree, Rudi van der Paardt, Ton Anbeek, Wilbert Smulders e.a.
Aan publicatiemateriaal geen gebrek ter gelegenheid van deze lustrumvoorstelling: affiche en ansichtkaarten met uitgebreide informatie achterop.
Constantin Breughel en Louise Brooks, zoals altijd bij WF Hermans: eerder karikaturen dan karakters. Een moeilijke opgave om niet een persoon van vlees en bloed te spelen, maar het waanidee dat hen drijft of gevangen houdt neer te zetten. De beide spelers konden de opdracht goed aan. Naturel spel, humor en stiltes werkten uitstekend. De zinloosheid van de taak die Constantin als klokkenmaker op zich nam, bleef als in het boek van Hermans boeien.
foto's: Pan Sok
Door tijdens een intermezzo, waarin de pruik af ging, even het publiek in vertrouwen te nemen, werd Louise ontmaskerd als onbetrouwbaar en gevaarlijk voor een idealist als Constatin. Louise werd mede daardoor minder op afstand gehouden dan in de roman. Een keuze die op een geloofwaardige manier een erotische spanning vasthield en Hermans' verhaal geen geweld aandeed.
Absoluut een goede tijdsbesteding!
tekening: Siegfried Woldhek
En als je als schrijver deze verleidingen kunt doorstaan, dan heb je de AKO-literatuurprijs dik verdiend.
Voor het bestellen van deze tekening zie www.woldhek.nl
> 'Hermans' hand' <
16 september - 29 oktober 1995
Tijdens Theaterfestival De Branding brengt theatergroep Hollandia: 'Hermans' hand', muziek- en bewegingstheater. De foto, gemaakt op de rommelmarkt die Hermans bezoekt, op jacht naar schrijfmachines, is het uitgangspunt: daar blesseert hij zijn hand. Hans Dagelet speelt WF Hermans en bewijst de lichaamstaal van Hermans verstaan te hebben.
