SCHRIJFMACHINES VAN WFH
Op foto's kan je soms een glimp opvangen van de schrijfmachines die WF Hermans verzamelde. Hij gedroeg zich als iedere verzamelaar: snuffelen, afdingen, uren prutsen en af en toe een miskoop doen. Bijzonder mooie artikelen verschenen in Avenue, NRC. En natuurlijk bezocht WF Hermans het graf van Sholes, de man die aan de wieg stond van de schrijfmachine. Was eens de typekamer van de ABN gevuld met tientallen dames die RSI trotseerden en onvermoeibaar ratelden, nu heeft een ieder zijn eigen beeldscherm en een typecursus is niet meer nodig. WF Hermans is zijn schrijfmachine trouw gebleven.
(foto: Nico Bennemeer)
De rode IBM, dit is hem echt, regelmatig gevuld met papier dat WF Hermans vond. Papier aan de rol of kettingpapier maakte het mogelijk "eindeloos" te schrijven. Een nieuw pak Xerox laser/copier/inkjet 80g/m, 500 vel, kwam er bij Hermans niet in. Zijn werkkamer werd verplaatst naar het Scryption in Tilburg. Van september t/m november 2011 is de legendarische schrijfmachine van WF Hermans te zien in de OBA te Amsterdam, onderdeel van de tentoonstelling 'Willem Frederik Hermans terug in Amsterdam'. Het inmiddels opgeheven Scryption gaf de machine in bruikleen.
(klik)
(uitg. Hermans-magazine 1998)
We waren net gewend aan de gewoonte van Hermans prijzen te weigeren. Koning Boudewijn kreeg op 4 november 1977 bij de uitreiking van de Prijs der Nederlandse Letteren een exemplaar van de 100 bibliofiele 'Bijzondere tekens' (Ziggurat 1977).
Aan het plaatje kan je al zien dat ik de 'Bijzondere tekens' niet heb. Ik moet het doen met een, weliswaar uitgebreide, versie o.d.t. 'De schrijfmachine mijmert gekkepraat' (Rap 1989), 1000 exemplaren, genummerd. De titel van het boekje is afkomstig van een gedicht van Martinus Nijhoff:
Fragment uit 'Awater' van Nijhoff: Het wordt stil, het wordt warmer in de zaal.
Steeds zilter waait dun ratelend metaal.
De schrijfmachine mijmert gekkepraat.
Lees maar, er staat niet wat er staat.
Er staat: "O moeder, zult gij ooit een bontjas dragen?
Gaan nu de rozen naar het hospitaal?"
Gedetailleerd beschrijft Hermans de geschiedenis van de schrijfmachine en vol vuur de anatomie. De zo logge apparaten beginnen voor de lezer tot leven te komen. De schrijfmachine blijkt ook bijzonder fotogeniek te zijn. Zo sluit de andere passie van WF Hermans, fotografie, perfect aan.
De schrijfmachine schrijft in Hermans' werk zijn eigen geschiedenis. De machine krijgt een symbolische betekenis in sommige verhalen of romans. Hier groeit de schrijfmachine uit tot een enorm bouwwerk, zelfs tot een allesvernietigende moordmachine. Schrijvers' hallucinaties, of mooie dromen over machines in bikini?
(foto: Piet Schreuders)
Piet Schreuders legt een mogelijke aankoop van een antieke schrijfmachine op de rommelmarkt van Montreuil vast. Als het om tekens gaat, is Schreuders van alle markten thuis. Dat moeten toch leuke gesprekken zijn geweest.
Fragment interview van Piet Schreuders met WF Hermans in Furore, juli 1977:
WFH: "Hoe komt u aan dat omslag van Bijkaart?"
PS: "Dat heb ik van de Bezige Bij"
WFH: "O, mag ik dat zien, want ik heb alleen het ontwerp gezien. Hoe vindt u het?"
PS: "Eh, da's lastig. Oorspronkelijk was het anders, toen had je schrijfmachineletters en die stonden scheef..."
WFH: "Ja precies.........."
Utopia 8, een prachtnummer, met artikelen van Hermans en Kousbroek. Compleet met corrector en carbonvelletje. Je slaat het tijdschrift niet open, je opent de kap!!!!! En dan heeft het nog tal van verrassingen.
Het
is er nooit van gekomen: Hermans' schrijfmachines, tentoongesteld op
de bovenste verdieping van het ABN gebouw, Vijzelstraat 32, onder de bronzen buizenpost van de
"Nederlandse Handelmaatschappij". Later zouden de machines in bikini te zien zijn in
het Scryption te Tilburg
(foto
NHM rond 1938)
Op 5 april 1990 was WF Hermans zelf in het Scryption. Met Freddy de Vree. Zou hij er zelf aan gedacht hebben zijn verzameling daar aan het publiek te tonen? Pas een jaar na zijn dood konden anderen de machines bekijken.
Wel van allerlei test-tekstjes die Hermans met de machines maakte. En van het boek, tevens catalogus, dat Stef Jacobs bij de tentoonstelling uitbracht.
In januari 2011 moest het Scryption haar deuren sluiten. Dankzij het ontbreken van beleid. Ondanks de duidelijke groei in het aantal bezoekers en een steeds eigentijdser benadering van het museum, werd de subsidie van de gemeente Tilburg stopgezet.
En de collectie schrijfmachines? Die is voorlopig in veilige handen, zo bleek op de afscheidsreceptie van het museum op 24 februari 2011. De doorstart van het museum, nu zonder gebouw, moet ervoor zorgen dat haar collecties niet voor eeuwig verloren gaan voor het publiek. En dat geldt ook voor de WF Hermans-collectie.
En
als toeval te veel betekenis krijgt, zie je de kleuren van de toenmalige
huisstijl van de ABN in dit werkje terug.
Op
verzoek van Marga, mijn echtgenote, stuurde WF Hermans 'Machines
in bikini' (1977) voor mijn verjaardag gesigneerd terug. "Hoe goedhartig ik ook ben....."
Hij deed het toch maar.
Stel je voor, een welhaast perfecte schrijfmachine, nooit door de eigenaar beroerd, nimmer ingezet om dat ene, ultieme boek te schrijven. Twee heiligverklaringen in één. Op tien minuscule bladzijdjes geschreven. Mijn associatie is dat boek, dat Wittgenstein verheerlijkte: dat boek zonder woorden en dus met lege bladzijden.
Nu weet ik welke schrijfmachine daarbij hoorde: de 'Wanderer', een Continental van Duitse makelij, geschikt om, compleet met koffer, overal mee naar toe te wandelen. En dus dook deze kofferschrijfmachine op in de film 'Das Leben der anderen', in de herfst van 2009 te zien op de Nederlandse televisie. Sebastian Koch in de hoofdrol. Een prachtige film over de wijze waarop de Stasi in Oost Duitsland controle hield over haar burgers. 'Der Wanderer' moest worden binnengesmokkeld uit het westen en verstopt onder de vloer.
("stuksprijs", naar: 'De schrijfmachine mijmert gekkepraat')
En hij is terug! Geen schrijfmachine had hem meer. Van stukprijs naar apenstaartje...... Hier een vreemde symbiose, maar het werkt!
interview over de schrijfmachine
Deze pagina werd voor het laatst bijgewerkt op: 17 september 2011
