VOLLEDIG WERK VAN WFH
Als WF Hermans in april 1995 sterft, komt er een reeks van publicaties en activiteiten op gang, die zijn weerga niet kent. Dag- en weekbladen staan vol 'in memoriams', in literaire tijdschriften is de aandacht voor WF Hermans groot. De stapel boeken die over de schrijver sindsdien is verschenen, groeit nog altijd. Een enkel werk springt er uit. Freddy de Vree kiest zonder pretenties voor een heel persoonlijk gedenkboek. Postuum verschijnen vijf werken, die elk afzonderlijk een selectie vormen met een eigen thema: brieven aan Van Oorschot, Parijse notities, novellen, polemische stukken, de Simmillion verhalen. 'Ruisend gruis' was Hermans' laatste roman die nog op stapel stond en postuum verscheen.
Het Letterkundig museum beheert het Hermans archief en Willem Otterspeer bereidt een biografie voor. En dan is er het Willem Frederik Hermans Instituut (WFH-i) dat met grootse plannen komt. Haar wetenschappelijk werk moet uitmonden in een prestigieus, compleet oeuvre, naar het voorbeeld van de vermaarde
Pléiade reeks.
dl 1 van de
'Volledige werken' van Willem Frederik Hermans
In samenwerking met o.a. het Huygens Instituut wordt begonnen aan een immense klus. Lang heeft het geduurd voor het WFH-i haar website kon lanceren. Lang duurt het voor de biografie verschijnt. En het zal ongetwijfeld een race tegen de klok zijn om tot 2016 jaarlijks twee delen van de 'Volledige werken' van WF Hermans in de boekhandels te krijgen.
De publiekseditie
Herfst 2005. De Bezige Bij produceert een folder die in de boekhandel onder de toonbank ligt. Alle vierentwintig delen van Hermans' verzameld werk lijken al te koop te zijn. Deze indrukwekkende regenboog betreft de publiekseditie van de 'Volledige werken'. Dan kan die saaie 'Winkler Prins' (compleet) nu eindelijk naar de kringloopwinkel. Maar wacht even, want er verschijnen twee delen per jaar, dus ruim de boel pas op na 2010, anders zie je het kleurverschil van het behang achter de boekenkast.
In datzelfde jaar komt slechts deel 1 uit met: 'Conserve' en 'De tranen der acacia's', Hermans' twee eerste romans zijn in deze primeur verenigd. De ontstaans- en publicatiegeschiedenis is aan de tekst van beide romans toegevoegd. Hier wordt deel 7 afgebeeld (mei 2006)
De Bezige Bij lanceert in haar Journaal zomer 2010 een koerswijziging bij het uitbrengen van de publiekseditie van de 'Volledige werken'. De regenboog van hierboven wordt verlaten. De publiekseditie krijgt boekomslagen. De zes verschenen delen zijn in september voor nog geen dertig euro te koop.
De stofomslagen zeggen mij nog helemaal niets. Een studie op zich. Misschien is een diepte interview met de ontwerper een idee?
Dit is wel het moment trouwens. Te verwachten valt, dat deel 3 van de 'Volledige werken' goed zal verkopen. Met Hermans' meest besproken en gelezen romans: 'De donkere kamer van Damokles' en 'Nooit meer slapen' kan dit stukje extra publiciteit goed werken. Maar hoe kom ik nu aan die stofomslagen, die aan mijn collectie dreigen te gaan ontbreken?
Geen nood! Alle stofomslagen zijn te bestellen. Ze zijn gratis en kunnen worden geleverd als deel 3 in de herfst uitkomt. De Bezige Bij heeft mijn oproep ruimhartig beantwoord. Jammer dat ik dat moet vernemen van een trouwe bezoeker van deze site, waarvoor dank natuurlijk!
(foto: Rob Mostert)
En wie ook nog alle mogelijke correcties, errata en en drukproeven wil napluizen, kan bij het Huygens Instituut terecht. Alle bronnen werden gefotografeerd door Rob Mostert, waarvan hier enkele voorbeelden. Hier beneden komt u ze nog veelvuldig tegen.
Nauwgezet (?) en rijk geïllustreerd wordt de tekstgeschiedenis beschreven. Het resultaat van deze noeste arbeid moet een blijvend en toegankelijk document vormen. En dat voor vierentwintig delen.......
Fouten blijken onvermijdelijk en Hermans-magazine laat daar geen gras over groeien. Dat was ook te verwachten. In maart 2007 doet zij een boekje open en verbeteren de redacteuren talloze fouten in een special van H-m.
Ik heb toch maar gekozen voor de luxe editie. Twee leeslinten namelijk en in foedraal gestoken. Een prachtig stukje werk. Neerzetten en nooit meer openslaan dacht ik zo. Daar gebruik je de publiekseditie voor. Want waar laat je de cassette, hoe houd je al het wit proper? De in tweeën gesplitste stofomslag waait bij de openslaande deuren van mijn nieuwe huis zo de polder in en het doorzichtig plastic omslag vind je moeilijk terug in de tuin. Kiezen voor de luxe editie is dus kiezen voor allebei. Ik heb de aanschaf van beide edities bij mijn vaste lasten gerekend.
Mijn vader was meester in zijn boekbindersvak. De bijbels die hij in foedralen stak, zien er toch anders uit. De eigentijdse uitstraling van Hermans' 'Volledige werken' missen die ambachtelijke touch: linnen, leer, vergulde letters, goud op snee en een springrug bij de dikkere banden zijn er niet meer bij. Maar toch straalt de aandacht voor het vervaardigen van deze editie er vanaf. Het WFH-i mag zich best op de borst kloppen. Ik wacht met ongeduld op elk volgend deel, dat met tussenpozen van een half jaar wordt uitgebracht, ook al zien alle delen er eender uit.
Ik kreeg een uitnodiging om op 4 november 2005 om bij de presentatie van het eerste deel van de verzamelde werken aanwezig te zijn in de Nieuwe Kerk. Als je mijn pagina over Multatuli bekijkt snap je meteen wie de ontvangende hoofdgast was. Belofte maakt schuld. De kroonprins had het over zichzelf afgeroepen. Hij kreeg het eerste exemplaar. 'De donkere kamer van Damokles' kende hij het best. Daar had de prins een werkstuk over geschreven. Misschien was het slimmer geweest als hij had gezegd: "Over 'De donkere kamer van Damokles' ......... heb ik een werkstuk geschreven". Dan zaai je geen twijfel.
De hele schrijverswereld was aanwezig, Harry Mulisch had weinig aanspraak. Aan journalisten geen gebrek, Max Pam, die Hermans' scherpste polemieken bijeenbracht had het slim aangepakt. Een mooiere timing om zijn verzamelde Hermans-teksten te publiceren was er niet.
"Als ik het had gevraagd", zei Dirk Baartse van het Hermans-Magazine, "dan had ik vast ook een toegangsbewijs gekregen". Hij zag de gasten stuk voor stuk over de Dam aan komen lopen. Schuhmacher (van het antiquariaat) was op tijd en vertelde graag nog wat anekdoten rond zijn befaamde Hermans catalogus van 1982. Daarna liet ik Baartse in de kou staan.
Het programma had niveau. Niet in de laatste plaats omdat burgemeester Cohen definitieve spijt betuigde over de banvloek die Amsterdam in 1982 uitsprak n.a.v. het bezoek van WF Hermans aan Zuid-Afrika. Adriaan van Dis was Cohen al voorgegaan na een onaangenaam gesprek in zijn tv programma.
Cees Nooteboom had voor mevrouw Hermans troostende woorden. Zijn toespraak verscheen in druk. Nooteboom heeft er zich nooit op voorgestaan. Het contact dat hij met het echtpaar Hermans had, is altijd goed geweest. Merkwaardig eigenlijk. Hermans als kwaadaardig monster en Cees als bon vivant van het Nederlands (en niet alleen Nederlands) publiek.
De luxe editie
klik 24 maal op deze luxe editie
Wat er allemaal te verwachten valt? Wat verschijnt, wanneer en in welk deel, is onmiddellijk te zien. Klik op elk van de 24 delen, ook als de foedraal nog leeg is, dan verklik ik wat erin komt te staan! En terugklikken kan ook.
Zomogelijk zal ik de gegevens hieronder later nog actualiseren. En wie er nu nog per e-mail aan mij vraagt welke boeken Hermans geschreven heeft, zal ik als bezoeker van deze site royeren en zeker niet meer antwoorden.
Deel 1: (romans)
november 2005
>
Conserve
(Hier de 1ste druk, 1947)
(foto: Rob Mostert)
Drukproef voor de eerste druk van Conserve, 1947
>
De tranen der acacia's
(Hier de 25ste druk, 1999)
(foto: Rob Mostert)
Twee lijsten met correcties voor de 17de druk
De publiekseditie van deel 1, met buikband, met stofomslag (september 2010)
Deel 2: (romans)
gepland: voorjaar 2007, werd najaar 2007, werd mei 2008
>
Ik heb altijd gelijk
(Hier de 16de druk, 1993)
(foto: Rob Mostert)
Archiefexemplaren van Ik heb altijd gelijk van WFH zelf, waarin hij de fouten vaak lang voor een volgende druk verscheen had aangegeven. In de 6de druk waren dat twee zetfouten.
(foto: Rob Mostert)
In dit correctie-exemplaar een advertentie van Bruna, die haar literaire collectie aanbiedt met een wervende afbeelding, voorzien van een wervende tekst.
>
De God Denkbaar Denkbaar De God
(Hier de 3de druk, 1977)
(foto: Rob Mostert)
Bij het verschijnen van de negende druk veranderde 'waarin' in 'waarvan'.
Wetenschappelijk vastgesteld!!!
>
Drie melodrama's
(Hier de 2de druk, 1968)
(foto: Rob Mostert)
In deze archiefexemplaren vond Hermans 1 zetfout in Conserve'.
De publiekseditie van deel2, met buikband, met stofomslag (september 2010)
Deel 3: (romans)
gepland: voorjaar 2008, bijgesteld: najaar 2009, bijgesteld: mei 2010, bijgesteld: najaar 2010.
Het Huygens Instituut zou toch enige duidelijkheid moeten scheppen over de vertragingen in het op haar site geplaatste verschijningsschema. Daar was nog lange tijd de oorspronkelijke planning te lezen. In 2008 is die voor latere delen weggehaald.
Zou dit deel dan eindelijk goede verkoopcijfers laten zien? Ik voorspel een hoop media-aandacht voor deel 3, met de meest gelezen en vermaarde romans van WF Hermans. Opmerkelijk is de metamorfose van de publiekseditie. Nu met stofomslagen, ook voor de delen 1, 2, 7. 11. 12 en 13, die al verschenen waren.
>
De donkere kamer van Damokles
(Hier de 21ste druk, 1978)
>
Nooit meer slapen
(Hier de 22ste druk, 1991)
De publiekseditie van deel 3, hier met het te verwachten stofomslag. Ontwerp: Marry van Baar.
Deel 4: (romans)
>
Herinneringen van een engelbewaarder
(Hier de 1ste druk, 1971)
>
Het evangelie van O. Dapper Dapper
(Hier de 2de druk, 1977)
Deel 5: (romans)
>
Onder professoren
(Hier de 2de druk, 1975)
>
Uit talloos veel miljoenen
(Hier de 1ste druk, 1981)
Deel 6: (romans)
>
Ruisend gruis
(Hier de 1ste druk, 1995)
>
Een
heilige van de horlogerie
(Hier de 1ste druk, 1987)
>
Au Pair
(Hier de 1ste druk, 1989)
> 
Madelon in de mist van het
schimmenrijk (Hier de
1ste druk, 1994)
Deel 7: (verhalen en novellen)
voorjaar 2006
>
Moedwil en misverstand
(Hier de 13de druk, 1992)
(foto: Rob Mostert)
Hermans schreef op de rug: "CORRECTIE"
>
Paranoia
(Hier de ..de druk, 1971)
(foto: Rob Mostert)
Van Oorschot stuurde de revisiesets in delen naar Hermans op, die snel reageerde, maar voor de 7de druk niet veel te verbeteren had.
>
Een landingspoging op New Foundland
(Hier de 7de druk, 1980)
(foto: Rob Mostert)
Naast alle mogelijke correctie-exemplaren, lijsten met correcties en aantekeningen werden door Hermans aanpalende krantenknipsels bewaard: recensies. Hier ook een krantenartikel over de werkelijk bestaande, blinde fotograaf Evgen Bavcar
De publiekseditie van deel 7, met stofomslag (september 2010)
Deel 8: (verhalen en novellen)
>
Een wonderkind of een total loss
(Hier de 6de druk, 1977)
>
De laatste roker (Hier de
1ste druk, 1991)
>
Vier novellen
(Hier de 1ste druk, 1993)
(Filip's sonatine, Homme's hoest, Geyerstein's dynamiek, De zegelring)
>
De onversleten wandelaar (1994)
gepland: voorjaar 2009, bijgesteld: najaar 2010, planning verdwenen.
>
Kussen door een rag van woorden
(Hier de 2de druk, 2000)
>
Horror coeli en andere gedichten
>
Hypnodrome
>
Overgebleven gedichten
(Hier de 4de, vermeerderde druk,
1982)
Deel 10: (toneelstukken en
scenario's)
>
Drie drama's
(Hier de 3de druk, 1974)
>
De woeste wandeling
(Hier de 4de druk, 1981)
>
King Kong
(Hier de 2de druk, 1981)
>
Periander
(Hier de 2de druk, 1981)
Deel 11: (beschouwend werk)
Verscheen: najaar 2008
Ik kreeg al op mijn donder omdat ik twee weken na de verschijningsdatum in december 2008 nog geen informatie rond deel 11 liet zien op de site. Heus, ik was er klaar voor, maar het Huygens Instituut had al overuren gemaakt om van herfst 2008 geen mid-winter 2009 te maken. De 232 pagina's commentaar in dit deel verschijnt ongetwijfeld nog in aangepaste vorm, gelardeerd met de bekende foto's van Rob Mostert op de site van het instituut. En daar haal ik de illustraties vandaan. En net, toen ik u als bezoeker voorlopig tevreden wilde stellen met onderstaande links, kwam de informatie van het Huygens Instituut op haar site beschikbaar. Hier leest u wat ik er uit pikte:
>
Het sadistische universum 1
(Hier de 11de druk, 1977)
(foto: Rob Mostert)
In 1974 gebruikte Hermans deze negende druk om de correcties voor de tiende aan te dragen. Hij doorzag welke druktechnische consequenties er waren en schrapte om die reden een witregel. Had Wittgenstein dit geweten, dan waren de rapen gaar geweest. Alle gedrukte regels hadden verwijderd moeten worden, zeker geen witregel! Dat ideale boek heeft Hermans nooit geschreven.
>
Annum Veritatis
(Hier de 2de druk, jan. 1969)
(foto: Rob Mostert)
Hermans heeft in de tweede druk zijn oordeel over Willy Lages niet onder stoelen of banken gestoken. Zijn vrijlating uit de gevangenis, waar hij als oorlogsmisdadiger verbleef, had alles te maken met de toetreding tot de R.K. kerk, zo suggereert Hermans. Als dan ook nog blijkt dat de darmkanker, waaraan Lages leed terstond verdwenen is, dan heeft Hermans beslist een punt!
Bij het schrijven van historische gebeurtenissen, realiseer ik mij, moet de frustratie bij de auteurs bijzonder groot zijn, als blijkt dat de geschiedenis je per definitie inhaalt. Het is niet voor niets dat WF Hermans bleef schaven aan zijn boeken.
>
De laatste resten tropisch Nederland
(Hier de 1ste druk, 1969)
(foto: Rob Mostert)
Het bestaan van een aantekeningenboekje als hierboven, doet het vermoeden rijzen, dat er meer van die boekjes in het Hermans-archief liggen. Of was het de afspraak met Avenue, een reisverslag te schrijven voor het blad, dat Hermans serieus nam?
Hoe dan ook, zijn bezoek aan Suriname en de Antillen leverde twee artikelen op in Avenue en natuurlijk het boek waar het hier over gaat. Heel jammer is, dat de meeste door de schrijver geschoten (kleuren)foto's, die wel in Avenue stonden, niet in de 'Volledige Werken' zullen worden opgenomen. Terwijl juist die foto's Hermans' kijk op de West prachtig illustreren. Corruptie, verval en het onvermogen een toekomst op te bouwen, zo bewees Hermans, kunnen met een beperkte serie foto's perfect in beeld gebracht worden. En ik kan ze, hoe jammer ik het ook vind, niet straffeloos tonen....
>
Het sadistische universum 2: Van Wittgenstein tot Weinreb
(Hier de 3de druk, 1976)
(foto: Rob Mostert)
Het Letterkundig Museum beheert vele van dit soort knipselmappen met artikelen die Hermans in diverse tijdschriften publiceerde. De mappen werden van een inhoud en van een codering voorzien. Bij de artikelen werden kleine correcties geschreven. Hier voor 'Kardinaal Pölätüo'.
>
Machines in bikini
(Hier de 2de druk, 1977)
(foto: Rob Mostert)
Het lijkt wel alsof ik de enige ben, die een binding met dit boekje heeft. Niet alleen omdat ik (als enige??) deze tweede druk gesigneerd in de kast heb staan. Van de drukgeschiedenis is niet veel bijzonders te vertellen. Het moge duidelijk zijn, dat dit geschenk voor nieuwe Hollands Diep abonnees Hermans niet zo boeide, gezien het feit dat de getoonde spulletjes niet uit het archief van Hermans zelf komen, maar uit de krochten van de Bezige Bij. De eerste druk is interessanter: 100 exemplaren genummerd. En ik heb er nooit één aanschouwd.
>
Dinky toys
(Hier de 1ste druk, 1988)
(foto: Rob Mostert)
Hermans verzamelde en systematiseerde zijn eigen puntige uitspraken. Hij maakte er een kaartenbak van, sorteerde, schiftte, nummerde en maakte er een bibliofiele uitgave van (40 exemplaren). Wat daarna gebeurde is in de 'Volledige werken' opgenomen. Opnieuw vind ik het jammer dat de romantiek van het uitgeven van bijzondere boekjes in het verzameld werk verloren gaat.
(de foto is enigszins verminkt bij een poging de kaarten zichtbaar te maken)
De publiekseditie van deel 11, met buikband, met stofomslag (september 2010)
Deel 12: (beschouwend werk)
najaar 2006
Beschouwend werk dit maal in deel 12. Duizend pagina's, waar Freek de Jonge ongetwijfeld inspiratie opgedaan zou hebben voor een theaterprogramma met de titel 'De Verguizing'. Hermans memoreert verguisde of vergeten grote geesten: uitvinders, schilders, schrijvers. Maar wee degenen die ten onrechte nooit verguisd zijn. Vooral met hen rekent hij af. Denkers, opnieuw (andere) schrijvers, politici, pers.
In de lente van 2007 zal deel 2 verschijnen, in de herfst deel 11, zo hoopt men.....
In Vrij Nederland 16 december 2006: een recensie op deel 12 van Jeroen Vullings, getiteld 'Nader tot hem'. Jeroen leest eindelijk de boeken van Hermans, volgens eigen zeggen, en ontdekt de rijkdom van zijn beschouwend werk. Wat moet die Jeroen toch een spijt hebben dat hij niet eerder Het Parool, NRC Handelsblad, Hollands Diep, Nieuwsnet, nota bene Vrij Nederland en al die prachtige, gebundelde artikelen tot zich heeft genomen. Je vraagt je af hoe iemand, die dit allemaal niet heeft gelezen, toch nog recensent kan worden. Enfin, hij levert het bewijs, dat hij in ieder geval één boek van Reve heeft gelezen. Het leeglopen van die Vullings wordt door hem zelf beschreven.
>
Boze brieven van Bijkaart
(Hier de 1ste druk, 1977)
(foto: Rob Mostert)
(collectie letterkundig museum)
Hier het oorspronkelijk ontwerp van het omslag van 'Boze brieven van Bijkaart', waarover Piet Schreuders met WF Hermans in zijn interview sprak. Hermans had dit omslag afgekeurd, omdat de postzegel niet was afgestempeld en een verkeerd tarief aangaf: 65 centimes. De eerste druk verscheen uiteindelijk met postzegels op de omslag, afkomstig van een brief die door WF Hermans werkelijk was verstuurd.
>
Houten leeuwen en leeuwen van goud
(Hier de 1ste druk, 1979)
(foto: Rob Mostert)
Compleet met ingezonden brieven bewaarde Hermans zijn artikelen uit tal van tijdschriften, waaronder Hollands Diep. Zijn Bijkaart brieven zaten in een andere map. Keurig uit de krant geknipt en opgeplakt. Dat waren er meer dan 700.
De publiekseditie van deel 12, met buikband, met stofomslag (september 2010)
Deel 13: (beschouwend werk)
Verschenen op 28 april 2010.
Op zo ongeveer de 15de sterfdag van WF Hermans. was op 28 april 2010 In Gouda deel 13 te koop. Maar wat een verhaal. Terneergeslagen zegt de boekverkoper dat de huidige financiële crisis en de ontwikkelingen in de digitale sector de boekhandel grote parten spelen. Kwaliteitsboeken worden niet meer verkocht. Dat wat 's avonds bij 'Pauw en Witteman' als boek wordt geïntroduceerd of bij "De Wereld draait door' als nieuwe titel wordt gelanceerd, daar is in de drie dagen erna nog net vraag naar. Maar dan is het ook afgelopen. Tegenwoordig schrijft iedereen boeken. Heleen van Rooijen, om maar een voorbeeld te noemen, verkoopt nog. Er is geen lol meer aan. Op vakantie nemen lezers e-boeken mee, driehonderd stuks digitaal oproepbaar. De toekomst van het betere boek ziet er somber uit. Een eerste druk van het betere boek is in zeer beperkte oplage te koop. Al na drie maanden volgt een tweede, goedkope uitgave. De uitgever weet het ook niet meer. De boekhandel in Gouda had één exemplaar van de 'Volledige werken' in voorraad en dat nam ik niet mee, want ik had een bestelling lopen in Amsterdam.
Op Koninginnedag zijn de boekhandels gesloten. Gezien bovenstaande trieste balans en de ervaringen van de viering van Koninginnedag vorig jaar, is er voor de tweede maal een depressieve stemming die zich van mij meester maakt.
>
Ik draag geen helm met vederbos
(Hier de 1ste druk, 1979)
(foto: Rob Mostert)
Eén van de vele mappen met knipsels die Hermans bijhield. Niet altijd vol
verbeteringen. Wel een enkele zetfout of een naam die verkeerd gespeld was.
>
Klaas kwam niet
(Hier de 1ste druk, 1983)
(foto: Rob Mostert)
(coll.
webmaster)
De map met Parool bijdragen moet heel dik geweest zijn. En die van mij
lijkt er sprekend op, kan ik u zeggen. Aantekeningen komen er regelmatig
voor. Jan Cremer was een goede bekende van Hermans. Hun
wederzijdse waardering heeft een lange geschiedenis.
De publiekseditie van deel 13, met buikband, met stofomslag (september 2010)
Deel 14: (beschouwend werk)
gepland: najaar 2009, bijgesteld:voorjaar 2010
>
De liefde tussen mens en kat
(1985)
>
Relikwieën en documenten
(1985)
>
Het boek der boeken, bij uitstek
(1986)
>
Mondelinge mededelingen
(1987)
Deel 15: (beschouwend werk)
>
De schrijfmachine mijmert gekkepraat
(1989)
>
Wittgenstein
Hier de 1ste druk, 1990)
>
Gitaarvissen en banjoklokken
(1991)
>
Malle Hugo
(Hier de 1ste druk, 1994)
Deel 16: (beschouwend werk)
>
Mandarijnen op zwavelzuur
(Hier de 4de druk, 5de opl. 1983)
>
Mandarijnen op zwavelzuur Supplement
(1983)
Deel 17: (beschouwend werk)
>
De raadselachtige Multatuli
(Hier de 2de druk, 1987)
>
Multatuli, Max Havelaar
(1987)
Deel 18: (beeldend werk)
>
Fotobiografie
>
Koningin Eenoog
>
Het hoedenparadijs
>
Een foto uit eigen doos
Deel 19: (werk van anderen)
>
Focquenbroch, Bloemlezing uit zijn
lyriek
>
Zonlicht op zaterdag
>
Kraters in lichterlaaie
>
Tractatus logico-philosophicus
>
De martelgang van de dikzak
Deel 20: (ongebundeld werk)
Deel 21: (ongebundeld werk)
Deel 22: (ongebundeld werk)
Deel 23: (ongebundeld werk)
Deel 24: (overig werk)
>
Misdaad stelt de wet
>
Moord aan de Noordpool
>
De demon van ivoor
>
Erosie
>
Zwarte handel
>
Scheppend nihilisme
>
Beertje Bombazijn
>
Vaerzen, Belgische en andere
Deze pagina werd voor het laatst bijgewerkt op: 17 juli 2010